تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

واکاوی همدیدی دوره های خشک تابستانه سواحل جنوبی دریای خزر و رابطه آن با گردش های وردسپهری

محمود روشنی

در این پژوهش الگوهای همدیدی دوره گرم سال که باعث توقف بارش و ایجاد دوره های خشک کوتاه تا ابرمدت می شوند مورد شناسایی و واکاوی قرار گرفتند. بدین منظور از آمار 8 ایستگاه همدید برای شناسایی دوره های خشک فصل گرم بمدت 30 سال (1986 تا 2015) استفاده گردید. میانگین بارش روزانه دوره هر ایستگاه بعنوان مقدار آستانه جهت تفکیک دوره های تر و خشک بکار رفت. سپس با توجه به آثار دوره های خشک، اقدام به تعریف ذهنی و عینی آنها با مدتهای مختلف گردید. بدین ترتیب 5 دوره عددی 12 تا 15، 15 تا 30، 30 تا 45، 45 تا 60 و بیشتر از 60 روز مشخص شد. با تحلیل عاملی داده های ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 هکتوپاسگال، 4 مولفه برای هر دوره و در مجموع 20 مولفه برای 5 دوره خشک شناسایی شد. در مجموع 5 الگوی مشترک شرایط پایدار جوی دوره های خشک را کنترل می کنند. بطوریکه بیشتر روزهای خشک دوره گرم سال در اثر سیطره هسته پرارتفاع جنب حاره ایجاد می شوند، که دارای آرایش گسترده، زوجی، دو هسته ای، سه هسته ای، جای گزیده هستند. برخی از روزهای خشک منطقه در اثر زبانه پرارتفاع جنب حاره ایجاد می شوند که اثر پرارتفاع جنب حاره در خشکی هوای ساحل جنوبی دریای خزر کاملا محرز است. بقیه روزهای خشک در اثر جنوبی شدن جریانات، تضعیف جریانات شمالی و منطقه واچرخندی ناوه ایجاد شدند. همچنین بررسی نقشه آنومالی مولفه ها و خطوط هم ارتفاع روز نماینده در تراز 500 هکتوپاسگال نشان داد که آنتی سیکلونها یا واچرخندها با فاز مثبت و سیکلونها یا چرخندها با فاز منفی آنومالیها هماهنگ هستند.

ارزیابی پتانسیل زمین لغزش‌های حوضه سیوان، استان ایلام و تأثیر آن در آسیب پذیری منطقه

محمدرضا جعفری

در این پژوهش سعی شده است با تهیه نقشه پراکنش مناطق لغزشی و ارزیابی پتانسیل آسیب پذیری زمین لغزش در حوضه سیوان، منابع در معرض خطر در پهنه های مختلف آسیب پذیری شناسایی، سپس پایداری محیطی حوضه در برابر پتانسیل آسیب پذیری ناشی از زمین لغزش بررسی گردد. برای این منظور ابتدا لایه های اطلاعاتی مناطق لغزشی، اراضی زراعی، جنگلی، مناطق مسکونی و جاده ها در محیط GIS تهیه گردید. سپس لایه های تهیه شده بر اساس مدل (همپوشانیIndex Overlay) به روش Class Maps Multi و با استفاده از نظر کارشناسی وزن دهی و طبقه بندی شد. طبق نتایج به دست آمده از پژوهش در حوضه سیوان 44 لغزش تعیین گردید که تعداد 17 مورد آن قابل اندازه گیری و بررسی میدانی بود، 10 مورد در مناطق کوهستانی و فاقد راه ارتباطی بوده و غیر قابل دسترسی و 12 مورد آن اصلاً در عرصه شناسایی نشد و 5 مورد به دلیل تغییر کاربری به باغات و تأسیسات تسطیح شده است. در ادامه نقشه پتانسیل آسیب پذیری زمین لغزش های حوضه سیوان در پنج کلاس آسیب پذیری خیلی کم (19846 هکتار)، کم (1793 هکتار)، متوسط (741 هکتار)، زیاد (2089 هکتار) و خیلی زیاد (871 هکتار) تهیه گردید. از نظر پایداری محیطی بیشترین خسارت های ناشی از زمین لغزش های حوضه سیوان به ترتیب مربوط به راه های ارتباطی و مناطق جنگلی هست که در محدوده آسیب پذیری زیاد و خیلی زیاد قرار دارند، اراضی زراعی در محدوده آسیب پذیری متوسط و کمترین مربوط به مناطق مسکونی هست که در محدوده خیلی کم و کم قرار دارد. در بررسی پایداری محیطی حوضه مشخص شده که پتانسیل آسیب پذیری در همه موارد ذکر شده وجود دارد ولی در مسیر راه های ارتباطی از شدت بیشتری برخوردار خواهد بود.

دسته‌بندی بارش‌ها‌ی تداومی غرب ایران بر اساس فراوانی رخداد به روش لمب- جنکینسون

جعفر معصومپور سماکوش

وقوع بارندگی تداومی، نتیجۀ ادغام سیستم ها ی چرخشی چند مقیاسی، مستعد بارندگی سنگین تا شدید هستند. از این رو به سبب ایجاد بلایایی مانند سیل و رانش زمین، و خصوصاً مدیریت منابع آب برای مصارف کشاورزی بسیار حائز اهمیت می باشد. در این پژوهش بارش ها ی تداومی به بارش ها یی اطلاق می گردد که حداقل 3 روز تداوم داشته و میزان آن ها از 1 میلی متر بیشتر باشد. هدف از این پژوهش شناسایی و طبقه بندی این دسته از بارش ها برای منطقه غرب ایران در دورۀ آماری 30 ساله (1993 تا 2022) به روش لمب - جنکینسون می باشد. در این روش مختصات مرکزی منطقه مورد مطالعه به عنوان نقطۀ مرجع در محاسبات مورد استفاده قرار می گیرد. 16 نقطۀ دیگر نیز اطراف نقطۀ مرجع مشخص می گردند. سپس با داشتن داده ها ی لحظه ای فشار استاندارد سطح دریا برای این نقاط، می توان مقادیر مربوط به باد ژئوستروفیک و تاوایی را محاسبه نمود. با داشتن این دو کمیت و مقایسۀ مقادیر آن ها، انواع الگو ها ی آب و هوایی در روشL- J که شامل 4 نوع جهت، چرخش، ترکیب، و تعریف نشده است، مشخص و دسته بندی می شوند. با صرف نظر از حالت تعریف نشده، در نهایت مشخص شد که استان های کرمانشاه، کردستان، همدان، لرستان و ایلام هر کدام به ترتیب دارای 50، 50، 50، 40 و 39 فراوانی مربوط به حالت جهت هستند. همچنین برای هر یک از این استان ها به ترتیب فراوانی 69، 94، 65، 66 و 38 برای حالت چرخش به دست آمد به طوریکه درصد چرخش های چرخندی برای هر کدام به ترتیب 100، 98، 97، 95 و 97 بود. برای فراوانی مربوط به حالت ترکیبی نیز به ترتیب برای هر استان، فراوانی 49، 53، 43، 41 و 38 مورد به دست آمد.

پیش‌بینی مکانی جنگل‌زدایی در جنگل‌های هیرکانی ایران: تلفیق عوامل اقلیمی، توپوگرافی و انسانی

سعید شعبانی

پدیده جنگل زدایی یکی از چالش ها و مخاطرات اصلی در اکوسیستم های جنگلی از جمله جنگل های هیرکانی است که تحت تأثیر عوامل متنوع طبیعی و انسانی رخ می دهد. این مطالعه با هدف مدلسازی احتمال وقوع جنگل زدایی در حوزه جنگلداری لوه واقع در شمال ایران انجام شد. داده های این پژوهش شامل ۱۰۴ نقطه جنگل زدایی ثبت شده و ۱۴ متغیر تبیینی بود که از طریق تحلیل مکانی در محیط GIS و داده های اقلیمی، توپوگرافی و انسانی استخراج گردید. برای تحلیل رابطه بین متغیرها و پیش بینی احتمال جنگل زدایی، از دو مدل آماری شامل رگرسیون لجستیک و مدل جمعی تعمیم یافته استفاده شد. نتایج نشان داد که مدل جمعی تعمیم یافته با ضریب کاپای 84/0 و سطح زیر منحنی عملکرد برابر 956/0 عملکرد بهتری نسبت به مدل لجستیک داشته و توزیع واقع گرایانه تری از سطوح خطر ارائه داده است. متغیرهای فاصله از جاده، شیب، اثر باد و ارتفاع از سطح دریا بیشترین تأثیر را بر احتمال جنگل زدایی داشتند. بر اساس خروجی مدل GAM، حدود ۲۰ درصد منطقه در طبقه خطر بالا و بسیار بالا قرار گرفت. یافته ها حاکی از نقش تعیین کننده زیرساخت های دسترسی، فشار انسانی و عوامل اقلیمی در تسریع روند جنگل زدایی است. نتایج این پژوهش می تواند در اولویت بندی مداخلات حفاظتی، بازنگری در توسعه جاده ها و برنامه ریزی فضایی مؤثر برای مدیریت پایدار جنگل های شمال کشور مورد استفاده قرار گیرد.

ارزیابی آسیب‌‌پذیری مقاصد گردشگرپذیر شهرستان طارم در برابر مخاطرات طبیعی

جمشید عینالی

هدف: شهرستان طارم به دلیل ویژگی های طبیعی و جغرافیایی در معرض مخاطرات طبیعی چون سیل، زلزله و حرکات دامنه ای است. با توجه به گردشگرپذیری این منطقه، توجه به امر کنترل و مدیریت ریسک ناشی از آن، ضروری است که جهت تحقق این امر مهم شناخت و الویت بندی مخاطرات طبیعی موجود و پهنه بندی آن ها اولین گام در این زمینه می باشد.
روش پژوهش: در این پژوهش، در ابتدای امر در راستای شناسایی مخاطرات غالب و میزان اهمیت پیامدهایشان چک لیست و ماتریس ریسک تهیه شد و برای اخذ اجماع گروهی نظرات قابل اعتماد از پرسش نامۀ دلفی (10 نفر از متخصصان طی سه مرحله) در محدوده استفاده شد. همچنین، برای تعیین وزن و اولویت بندی معیارها از روش تحلیل سلسله مراتبی شبکه ای (ANP)؛ استفاده گردید. سپس با ترکیب لایه های مخاطرات موجود و اوزان حاصل از فازی سازی در نرم افزار (Arc GIS)، میزان آسیب پذیری مخاطرات طبیعی مقاصد گردشگری محدودۀ مورد مطالعه به تفکیک هر مخاطره در قالب نقشۀ پهنه بندی ارائه شد.
یافته ها: در این پژوهش، در راستای بررسی وضعیت آسیب پذیری سه مخاطرۀ سیل، زلزله و حرکات دامنه ای به واسطۀ وزن دهی و فازی سازی معیارها، نقشۀ آسیب پذیری هر مخاطره تولید و میزان آسیب پذیری مقاصد گردشگری در برابر آن مخاطرات مشخص شد.
نتیجه گیری: نتایج نشان دهندۀ آن است که در روند تحلیل آسیب پذیری منطقه، مخاطرۀ سیل، زلزله و حرکات دامنه ای به ترتیب از بیشترین و کمترین میزان اهمیت برخورداند. همچنین نتایج پهنه بندی نشان می دهد که بیشترین آسیب پذیری سیل در محدودۀ مقصد گردشگری شهر چورزق، لار، سرخ آباد، محور شیرین سو- سیاه ورود و کردآباد است. از منظر مخاطرۀ زلزله، مقاصد گردشگری شهر آببر با میزان آسیب پذیری خیلی زیاد و پس از آن شهر چورزق، روستای ده بهار و ناحیۀ آبشار هشترخان در روستای لار دارای آسیب پذیری زیاد هستند و از منظر مخاطرۀ حرکات دامنه ای، به ترتیب؛ محور شیرین سو- سیاه ورود، ناحیۀ ولیدر و ناحیۀ آبشار هشترخان در روستای لار و منطقۀ سرخ آباد در معرض بیشترین آسیب پذیری هستند.

تحلیل الگوهای توزیع فضایی سالمندی جمعیت در کلان شهر تهران

محمد سلیمانی

سالمندی از بارزترین شاخص های زوال جمعیتی است که اغلب جوامع مدرن دچار آن می شوند. زیرا در این مرحله ی زوال جمعیتی، همگام با کاهش و ثبات نرخ مرگ و میر، نرخ زاد و ولد نیز به شدت کاهش می یابد. توسعه ی فن آوری و ماشینی شدن امور، ارتقای کیفیت زندگی و شاخص های بهداشتی و درمانی، سبک زندگی فردمدارانه و افزایش تورم اقتصادی از عوامل مهم این مسئله است. ایران نیز از جمله کشورهایی است که در آستانه ی ورود به مرحله ی زوال جمعیتی است. البته شدت این جریان در مناطق مختلف کشور متفاوت است. مقاله ی حاضر به بررسی و تحلیل وضعیت سالمندی درمحله های کلان شهر تهران می پردازد. این مقاله از نظر هدف در زمره ی تحقیقات کاربردی و از منظر روش، توصیفی ـ تحلیلی است. انجام این تحقیق مبتنی بر داده های سرشماری نفوس و مسکن سال 1395 و استفاده از تحلیل های آمار فضایی بوده است. مقادیر مثبت تحلیل خود همبستگی موران برای هر یک از شاخص های؛ سالمندی(0.664)، نسبت وابستگی سالمندی(0.644)، نسبت جوانی(0.653)، نسبت سالمندی(0.664)، و نسبت پیری(0.665) در محله های تهران نشان از الگوی خوشه ای آن ها دارد. این بدان معناست که مسئله ی سالمندی در برخی از محله ها و مناطق شهر تهران وضعیت حادتری دارد. براین اساس تراکم جمعیت سالمند در اغلب محله های مناطق مرکزی و شمالی شهر تهران بیشتر است. نتیجه ی نهایی نشان می دهد که توزیع فضایی سالمندی از منطق اکولوژی کلان اجتماعی شهر تهران پیروی می کند و به طور نسبی منطبق بر توپوگرافی طبیعی ـ اجتماعی آن است. افزون بر این، تحلیل فضایی سالمندی در محله های این شهر نشان می دهد، اگرچه تمامی محله ها به طور عام با مسئله ی سالمندی دست به گریبان هستند، اما برنامه ریزی و مدیریت آن باید تابع الگو و چگونگی توزیع فضایی این مسئله باشد.

بررسی استراتژی‌های عشایر نیمه کوچ نشین در مواجهه با خشکسالی (مطالعه موردی: دربندی های شهرستان کلات نادری)

مریم قاسمی

خشکسالی یکی از مهم ترین چالش هایی است که دامداران در سراسر جهان با آن مواجه هستند. این پدیده می تواند اثرات منفی قابل توجهی بر سلامت دام، تولید و معیشت دامداران داشته باشد. با این حال، دامداران می توانند با اتخاذ راهبردهای مختلف، خود را با خشکسالی سازگار کرده و اثرات منفی آن را کاهش دهند. نیمه کوچ نشینان دربندی شهرستان کلات نادری به واسطه اشتغال به دامداری از سال 1386 با خشکسالی مواجه شده اند. از آنجا که دامداری تأثیرات عمیقی بر سبک زندگی، معیشت این جوامع دارد، مطالعه حاضر به بررسی تجربه آنها در مواجهه با خشکسالی و شناسایی استراتژی های مدیریتی آن ها در این شرایط می پردازد. روش پژوهش کیفی و ابزار تحقیق مصاحبه عمیق با ۲۰ نفر از نیمه کوچ نشینان دربندی کلات نادری است. نمونه گیری به صورت هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری انجام شد تا اطمینان حاصل شود که طیف گسترده ای از دیدگاه ها و تجربیات جمع آوری شده است. داده های حاصل از مصاحبه ها با استفاده از روش کیفی تئوری بنیادی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت تا الگوها و مفاهیم اصلی استخراج شوند. مطابق یافته ها نیمه کوچ نشینان دربندی شهرستان کلات در مواجهه با خشکسالی استراتژی های مختلفی را اتخاذ نموده اند که در چهار دسته: راهبردهای مدیریت مرتع و چرا، مدیریت تغذیه دام، مدیریت مصرف آب و تنوع بخشی به معیشت، طبقه بندی می شود. این نتایج می توانند به عنوان پایه و اساس برای تدوین سیاست های بهتر در حوزه مدیریت بحران و توسعه روستایی مورد استفاده قرار گیرند. همچنین، می توان از این نتایج برای برنامه ریزی موثرتر جهت کاهش آسیب پذیری عشایر در برابر خشکسالی بهره برد.