تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

ارزیابی آسیب‌پذیری آبخوان دشت مشهد با استفاده از تلفیق مدل های DRASTIC و SI

امیر صفاری

در حال حاضر آبخوان دشت مشهد به علت شرایط خاص خود و وجود واحدهای صنعتی و فعالیت های کشاورزی، شهرها و شهرک های متعدد از مناطق بحرانی و آسیب پذیر می باشد و هدف از این پژوهش، ارزیابی آسیب پذیری آبخوان دشت مشهد به جهت پایش کیفی و مدیریت منابع آب زیرزمینی و جلوگیری از آلودگی های آتی آن هست. داده ها و لایه های اطلاعاتی موردنیاز جهت استفاده در مدل های DRASTIC و SI از شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی تهیه گردید. در مدل DRASTIC از هفت و در مدل SI از پنج پارامتر هیدروژئولوژیکی استفاده شد و پس از وزن دهی و رتبه بندی و تلفیق لایه ها در محیط نرم افزار ArcGIS، نقشه آسیب پذیری آبخوان دشت مشهد با تقسیم بندی به محدوده های با آسیب پذیری خیلی کم تا زیاد به دست آمد. نتایج حاصله از مدل DRASTIC نشان می دهد که محدوده مطالعاتی در چهار پهنه با آسیب پذیری خیلی کم (85/21%)، کم (09/32%)، متوسط تا کم (05/31%) و متوسط تا زیاد (59/14%) قرار می گیرد. همچنین براساس نتایج مدل SI محدوده مطالعاتی در پنج پهنه با آسیب پذیری خیلی کم (4/0%)، کم (63/24%)، متوسط تا کم (98/23%)، متوسط تا زیاد (71/18%) و زیاد (25/32%) قرار دارند. با مقایسه نتایج مدل ها به طورکلی میزان آسیب پذیری آبخوان از سمت جنوب شرق به شمال غرب افزایش می یابد. همچنین برای صحت سنجی نقشه های آسیب پذیری با شاخص کیفی TDS مقایسه گردید نتایج نشان داد هر دو مدل دقت بالایی در پهنه بندی آسیب پذیری آبخوان دشت مشهد دارند.

مدلسازی و پیش‌بینی خطر تخریب جنگل روی میزان انتشار گاز دی‌اکسید کربن با مدل REDD (مطالعه‌ موردی: شهرستا ن‌های چالوس و نوشهر(

صالح ارخی

کاهش انتشارات ناشی از جنگل زدایی و تخریب جنگل (REDD)، راهکاری برای تعدیل تغییرات اقلیمی است که به منظور کاهش شدت جنگل زدایی و انتشار گازهای گلخانه ای در کشورهای در حال توسعه به کار گرفته می شود. در چند دهه اخیر، تغییرات شدید کاربری اراضی سبب کاهش میزان چشمگیری از جنگلهای هیرکانی واقع در استان مازندران شده است. به این منظور هدف این مطالعه، بررسی تغییرات کاربری اراضی و پیش بینی آن برای سال 1430 با استفاده از زنجیره مارکوف و پروژه REDD برای کاهش انتشار گاز دی اکسیدکربن برای شهرستان های نوشهر و چالوس می باشد. با استفاده از تصاویر سنجنده های TM وETM⁺ ماهواره ای لندست نقشه کاربری اراضی در سه دوره زمانی مربوط به سال های 1368، 1379 و 1400 تهیه شده است. برای طبقه بندی تصاویر از طبقه بندی نظارت شده، روش حداکثر احتمال استفاده گردید. از ماتریس خطا، ضریب کاپا در این ارزیابی برای سال 1368 برابر با 83/0، سال 1379 برابر با 81/0 و برای سال 1400 برابر با 92/0 بدست آمد. نتایج نشان می دهد که پوشش جنگل در سال 1430 کاهش پیدا می کنند. در مقابل مساحت اراضی مرتع، شهر، زمین بایر، کشاورزی و تالاب روند افزایشی خواهند داشت. براساس اهداف پروژه REDD، میزان انتشار دی اکسیدکربن تا سال 1430 محاسبه گردید. در صورت عدم اجرای پروژه REDD، در منطقه مساحت زیادی از پوشش جنگل تخریب و دی اکسیدکربن بیشتری انتشار می یابد. میزان دی اکسیدکربن در سال 1400 در منطقه اجرای پروژه، 49681 تن می باشد و تا سال 1430 به میزان 806732 تن خواهد رسید و با اجرای پروژه REDD در منطقه می توان این میزان گاز را به معادل 402321 تن رساند، و از انتشار 404411 تن دی اکسیدکربن به جو فوقانی زمین جلوگیری نمود. بررسی تغییرات با استفاده از تصاویر ماهواره ای می تواند به مدیران و برنامه ریزان کمک کند، تا تصمیمات آگاهانه تری بگیرند.

تحلیل توزیع فصلی بارش‌های سیل‌آسای فراگیر در ایران

مهری اکبری

هدف: هدف اصلی از این پژوهش شناسایی و تحلیل فصلی فراگیرترین بارش های سیل آسا در ایران طی سال های 1940 تا 2023 است.
روش پژوهش: برای رسیدن به این هدف اقدام به دریافت داده های بارش از پایگاه داده ECMWF با تفکیک مکانی 25/0 در 25/0 درجه قوسی برای محدوده ایران طی دوره مطالعاتی شده و گام بعدی با استفاده از صدک 95ام اقدام به محاسبه آستانه بارش های سیل آسا برای هر یاخته به صورت فصلی شده و روزهای همراه با بارش سیل آسا شناسایی شده و با اعمال شرط بالاترین گسترش مکانی صدک 95ام روزهای دارای فراگیرترین بارش بالاتر از آستانه برای هر فصل شناسایی شده و در پایان به بررسی شرایط جوی حاکم بر آن ها پرداخته شده است.
یافته ها: تحلیل ها نشان می دهد که بالاترین بارش به میزان 85/146 میلیمتر در فصل زمستان و کم ترین آن به مقدار 85 میلیمتر مربوط به فصل تابستان می باشد. بالاترین پوشش مکانی بترتیب در فصل بهار(9/41)، زمستان(69/40)، پاییز(55/32) و تابستان(84/16) رخ داده است. بررسی فشار تراز دریا نشان می دهد که در زمان رخ داد بارش فراگیر فصل تابستان یک کمربند کم فشار از غربی ترین تا شرقی ترین نقشه جو بالا که ایران داخل آن قرار دارد وجود داشته ولی برای سایر فصول کمربند پرفشار در همین محدوده وجود دارد. تراز 500 هکتوپاسکال در فصل تابستان وجود یک سلول بسته پرفشار دینامیکی بر روی ایران را نشان می دهد ولی در تراز 850 هکتوپاسکال دو مرکز کم فشار بر روی عربستان و پاکستان وجود داشته و باعث تشدید ناپایداری بر روی ایران شده است، بنابراین می توان دریافت که در تراز های پایینی شرایط جهت ریزش جوی هموار بوده و حتی امگا تراز 500 هکتوپاسکال بر روی ایران در این روز صعود هوا هر چند ضعیف را نشان می دهد. اما در سایر فصول همواره یک ناوه بر روی غرب ایران قرار داشته و در فصل بهار و زمستان الگوهای بندالی حضور فعالی داشته و با سازوکار خود سبب کندی حرکت جریانات و انحراف آن ها بر روی منابع رطوبتی شده و زمینه انتقال رطوبت بیشتر از شرایط نرمال را به سمت ایران فرآهم نموده است. در تمامی فصول بجزء فصل تابستان ایران زیر سیطره رودباد بوده است. قرارگیری رودباد بر روی ایران سبب تشدید ناپایداری در تراز های زیرین شده است. بررسی رودخانه جوی نشان می دهد که در بارش های فراگیر تمامی فصول همواره رودخانه جوی با منشاء دریای سرخ، خلیج فارس وجود داشته ولی در دو فصل پاییز و زمستان شاخه فرعی هم از دریای مدیترانه دخالت داشته و سبب افزایش میزان بارندگی شده است.

تحلیل فضایی مخاطره فرونشست زمین در سکونتگاه های روستایی ایران

سعیدمحمد صبوری

هدف: بررسی رخداد فرونشست زمین در کشور و میزان درمعرض قرارگیری سکونتگاه های روستایی در برابر پدیده فرونشست زمین می باشد.
روش پژوهش: در پژوهش حاضر مبتنی بر بررسی ها و مطالعات کتابخانه ای و مشاهدات و برداشت های میدانی بوده است. با استفاده از اطلاعات دریافتی از سازمان نقشه برداری کشور، نقشه پهنه های فرونشستی کشور و درجه خطر هر کدام از پهنه ها شامل خطر بسیارکم، کم، متوسط، زیاد و بسیارزیاد ترسیم گردیده و نقشه های مذکور با موقعیت مکانی روستاها مقایسه شده است.
یافته ها: باتوجه به تحلیل داده های موجود و دردسترس تعداد 302 روستا درمعرض خطر بسیارزیاد، تعداد 768 روستا درمعرض خطر زیاد و تعداد 834 روستا در پهنه خطر متوسط و تعداد 573 روستا در پهنه با خطرکم قرار دارند. به لحاظ درصد وزنی میزان حدود 4 درصد روستاهای کشور درگیر مخاطره فرونشست با خطر متوسط تا بسیارزیاد بوده که از نظر تعداد 1904 روستا درگیر مخاطره با درجه متوسط تا بسیارزیاد هستند و تعداد 573 روستا نیز با درجه خطر کم درگیر مخاطره هستند.
نتیجه گیری: بیشترین توزیع استانی روستاهای در معرض خطر فرونشست کشور با درجه بسیارزیاد در استان های البرز، تهران، خراسان رضوی، قزوین، کرمان، گلستان و همدان می باشد و بیشترین توزیع استانی با درجه زیاد در استان های آذربایجان غربی، اصفهان، البرز، تهران، خراسان رضوی، سمنان، قزوین، کرمان، گلستان، آذربایجان شرقی، همدان و یزد می باشد. همچنین بیشترین توزیع استانی روستاهای درمعرض خطر فرونشست کشور با درجه متوسط در استان های آذربایجان شرقی و غربی، اصفهان، البرز، تهران، سمنان، قزوین، کرمان، گلستان، مازندران، مرکزی، هرمزگان، همدان و یزد می باشد.

تحلیلی بر پویایی رفتار فضایی خشکسالی در ایران

مصطفی کریمی

خشکسالی یکی از مهم ترین مخاطرات طبیعی با الگوهای فضایی-زمانی پیچیده است. این پژوهش به تحلیل ویژگی های ساختاری و فضایی خشکسالی های ایران در سه مقیاس زمانی سالانه، فصلی و ماهانه پرداخته است. برای این منظور، شدت و گستره خشکسالی با استفاده از شاخص RAI و داده های بارش ماهانه ERA5 در بازه زمانی 42 ساله (1979-2021) محاسبه شد. نخست، پراکنش فضایی و توزیع جهت دار مرکز ثقل خشکسالی بررسی و تغییرات فضایی آن طی سال ها تحلیل شد. همچنین، ارتباط میان موقعیت مرکز ثقل خشکسالی و گستره آن مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که در دوره سرد، مرکز ثقل خشکسالی بیشتر در نواحی مرکزی ایران متمرکز است، در حالی که در دوره گرم، این مرکز به شمال غرب، سواحل دریای خزر و جنوب شرق ایران منتقل می شود. الگوی توزیع خشکسالی در تمامی مقیاس ها به طور غالب از شمال غرب به جنوب شرق بوده است. همچنین، جابجایی مرکز ثقل خشکسالی به سمت شمال شرق، شرق، جنوب شرق و جنوب، همزمان با افزایش گستره خشکسالی مشاهده شد، در حالی که جابجایی به سمت شمال، شمال غرب و غرب با کاهش گستره خشکسالی همراه بود. به طور کلی، نتایج این پژوهش نشان می دهد که موقعیت مرکز ثقل خشکسالی ارتباط مستقیمی با تغییرات گستره خشکسالی دارد، هرچند که خشکسالی های ایران فاقد الگوی فضایی-زمانی منظم و قابل پیش بینی هستند.

بررسی شاخص های رشد هوشمند بر مدیریت پسماند شهر ساحلی محمودآباد

صدرالدین متولی

مدیریت پسماند یکی از چالش های اصلی شهرهای امروزی است و با توجه به رشد جمعیت و افزایش تولید زباله، نیاز به روش های نوین و هوشمند در این زمینه احساس می شود. شاخص های رشد هوشمند می توانند به عنوان ابزارهایی برای بهبود مدیریت پسماند شهری عمل کنند. سیستم مدیریت پسماند مجموعه ای از فعالیت هایی است که برای سامان دادن پسماندهای جامعه به روش های مهندسی و بهداشتی صورت می گیرد. از مهم ترین معضلات و مشکلات سواحل، نبود مدیریت مناسب پسماند است. رشد هوشمند در مدیریت زباله بر یکپارچه سازی فناوری و شیوه های پایدار برای بهینه سازی جمع آوری زباله، کاهش اثرات زیست محیطی و ترویج بازیافت متمرکز است. در این پژوهش شاخص ها و روندهای کلیدی مرتبط با مدیریت هوشمند پسماند ارائه شده است. این تحقیق از نوع کمی-کیفی و روش توصیفی پیمایشی با استفاده از نظرات 20 نخبه در مسائل مدیریت پسماند و رشد شهری و همچنین شهروندان شهر محمود آباد به روش تصادفی صورت گرفته است.,تجزیه و تحلیل اطلاعات در بخش کیفی با روش گراندد تئوری و در بخش کمی با روش معادلات ساختاری انجام شد. نتایج این پژوهش نشان داد که شاخص رهبری نوین با میانگین 6/4 و زیرساخت های مناسب با میانگین 04/4 به ترتیب دارای بالاترین مقدار میانگین در بین شاخص های رشد هوشمند بر مدیریت پسماند شهر ساحلی محمودآباد می باشند.

اولویت‌بندی عوامل موثر بر تاب‌آوری کالبدی-محیطی و نهادی سکونتگاه‌های روستایی در مواجهه با مخاطرات طبیعی (مطالعه موردی: دهستان دیوشل، شهرستان لنگرود)

سمیرا محمودی

آسیب پذیری سکونتگاه های روستایی در برابر مخاطرات محیطی، توجه به تاب آوری در سطح محلی را ضروری می سازد. پژوهش حاضر با هدف اولویت بندی عوامل موثر بر تاب آوری کالبدی-محیطی و نهادی دهستان دیوشل انجام شده است. رویکرد پژوهش حاضر، توصیفی-تحلیلی و پیمایشی می باشد. جمع آوری اطلاعات به دو صورت اسنادی و میدانی (پرسشنامه کارشناسی) صورت گرفته است. جامعه آماری تحقیق، دهیاران دهستان دیوشل است که تعداد آن ها 16 نفر می باشد. با استفاده از تکنیک DEMATEL و ANP، اطلاعات به دست آمده مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. بر اساس نتایج روش ANP، زیرمعیارهای رعایت حریم معابر و حفظ هویت بومی و فرهنگی در ساخت و سازهای جدید بیشترین اثرگذاری را بر تاب آوری محدوده مورد مطالعه دارند. همچنین در شاخص کیفیت معابر، زیرمعیار رعایت حریم معابر؛ در شاخص کیفیت دسترسی به خدمات و زیر ساخت ها، کیفیت دسترسی به خدمات رفاهی و اداری؛ در شاخص سرپناه، وجود پناهگاه عمومی مستحکم در مواقع بحرانی؛ در شاخص کیفیت مساکن و ساخت و سازها، حفظ هویت بومی و فرهنگی در ساخت و سازهای جدید؛ در شاخص کیفیت محیط، جمع آوری و دفع زباله؛ در شاخص کیفیت کاربری اراضی، مکانیابی مناسب کاربری ها؛ در شاخص بستر نهادها، وجود سازمان های اداری و موسسات برای کمک به مردم؛ و در شاخص روابط نهادها، همکاری نهادها در تسهیل قوانین و دادن اعتبارات به مردم بیشترین اثر را بر تاب آوری کالبدی- محیطی و نهادی دارند.